İşi gereği araç kullanan çalışan için trafik, işyerindeki diğer tehlikeler gibi bir iş sağlığı ve güvenliği riskidir. 6331 sayılı Kanun kapsamında işveren bu riski değerlendirmek, önlem almak ve çalışanı eğitmekle yükümlüdür.
Şirket araçlarında iş güvenliği neden bir İSG konusudur?
Satış temsilcisinin müşteri ziyaretine gittiği otomobil, servis teknisyeninin pick-up'ı, lojistik sürücüsünün çekicisi ya da şantiye sahasındaki damperli kamyon; hepsi bir iş ekipmanı, sürdükleri yol da birer çalışma ortamıdır. İşi gereği araç kullanan bir çalışan için trafik, makine ya da yüksekte çalışma gibi işyerindeki diğer tehlikelerden farklı değildir. Bu nedenle şirket araçlarında güvenlik yalnızca filo yönetiminin değil, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönetiminin de konusudur.
Pek çok işletmede risk değerlendirmesi tesis içindeki tehlikelere odaklanır ve araç kullanımı "trafik kurallarına uyulması" gibi genel bir ifadeyle geçiştirilir. Oysa sürücü seçimi, eğitim, araç bakımı, sefer planlaması ve kaza raporlaması doğrudan işverenin etkileyebileceği alanlardır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz; işletmenize özel değerlendirme için hukuk ve İSG profesyonellerine danışınız.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun genel çerçevesi
Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliğinin temel düzenlemesi 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur. Kanun, araç kullanımını ayrı bir başlık olarak düzenlemez; ancak işverene getirdiği genel yükümlülükler, işi gereği araç kullanan çalışanları da kapsar. Şirket araçları açısından öne çıkan üç temel yükümlülük şunlardır:
| Yükümlülük | Kanundaki yeri | Şirket araçları açısından anlamı |
|---|---|---|
| İşverenin genel yükümlülüğü | Madde 4 | İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi, organizasyonun yapılması ve gerekli araç gerecin sağlanması bu yükümlülüğün parçasıdır. Dışarıdan hizmet alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. |
| Risk değerlendirmesi | Madde 10 | İşveren, çalışanların maruz kalabileceği riskleri değerlendirmek ya da değerlendirilmesini sağlamakla yükümlüdür. İşi gereği araç kullanımı da bu değerlendirmeye alınmalıdır. |
| Çalışanların eğitimi | Madde 17 | İşveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlar. Eğitim, çalışanın işindeki gerçek risklere yönelik olmalıdır; araç kullanan çalışan için bu, trafik riskine yönelik eğitim demektir. |
Bunlara ek olarak 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu araç ve sürücüye ilişkin trafik kurallarını, profesyonel taşımacılıkta ise sürüş ve mola sürelerine ilişkin düzenlemeler (uluslararası taşımada AETR gibi) ve mesleki yeterlilik belgeleri devreye girer. Bu yazı işverenin İSG yönetimi tarafına odaklanır.
Trafik riski risk değerlendirmesine nasıl alınır?
Araç kullanımı için risk değerlendirmesi, işyerindeki diğer riskler için kullanılan yöntemle yapılabilir. Önemli olan, "trafik" başlığını tek satırlık genel bir tehlike olarak bırakmak yerine alt başlıklara ayırmaktır. Uygulanabilir bir yaklaşım şu adımlardan oluşur:
- Araç kullanan çalışanları listeleyin. Şirket aracı tahsis edilenler, havuz araç kullananlar, kendi aracını iş için kullananlar ve profesyonel sürücüler ayrı gruplar olarak ele alınmalıdır.
- Tehlikeleri üç eksende tanımlayın. Sürücü (yetkinlik, yorgunluk, dikkat dağınıklığı, sağlık durumu), araç (bakım, güvenlik donanımı, araç tipine uygunluk, yük) ve yolculuk (güzergâh, mesafe, saat, hava koşulları, zaman baskısı).
- Mevcut kontrolleri tespit edin. Hangi eğitimler verildi, araç bakımı nasıl takip ediliyor, sefer planları kim tarafından yapılıyor?
- Riskleri derecelendirin. Kullandığınız yöntemle olasılık ve şiddeti değerlendirin; gece sürüşü, uzun mesafe ve ağır vasıta gibi yüksek şiddetli durumları ayrıca işaretleyin.
- Önlemleri önlem hiyerarşisine göre belirleyin. Önce yolculuğa gerek olup olmadığını sorgulayın (çevrim içi toplantı, rota birleştirme), sonra güzergâh ve saat planlaması gibi organizasyonel önlemleri, ardından eğitim ve kişisel davranış önlemlerini ele alın.
- Sorumlu ve termin atayın, sonucu izleyin. Her önlemin bir sahibi ve ölçülebilir bir göstergesi olsun.
Güzergâh kaynaklı riskleri sahada tespit etmek için yol risk analizi bu değerlendirmeye doğrudan veri sağlar. Risk değerlendirmesi, işyerinde değişiklik olduğunda ve mevzuatın öngördüğü periyotlarda yenilenmelidir; yeni bir güzergâh, yeni araç tipi ya da ciddi bir kaza da gözden geçirme için tetikleyici olarak kabul edilmelidir.
Şirket araçları için İSG kontrol listesi
Aşağıdaki liste, işi gereği araç kullanımı olan bir işletmede İSG uzmanının ve filo yöneticisinin birlikte gözden geçirebileceği temel başlıkları içerir:
| Alan | Kontrol sorusu | Kanıt / kayıt |
|---|---|---|
| Sürücü seçimi ve yetkinlik | Araç tahsis edilmeden önce sürücü belgesi, belge sınıfı ve sürüş yetkinliği kontrol ediliyor mu? | Belge kopyaları, işe alım sürüş değerlendirme raporu |
| Mesleki belgeler | Profesyonel sürücülerin iş koluna göre gereken mesleki yeterlilik belgeleri ve geçerlilik tarihleri takip ediliyor mu? | Belge takip listesi |
| Eğitim | Araç kullanan çalışanlar işe başlarken ve periyodik olarak trafik riskine yönelik eğitim alıyor mu? | Eğitim katılım kayıtları, ön/son test sonuçları |
| Araç bakımı | Periyodik bakım, muayene ve sigorta tarihleri izleniyor mu? | Bakım planı, servis kayıtları |
| Günlük araç kontrolü | Sürücü yola çıkmadan önce lastik, fren, ışıklar ve ekipmanı kontrol ediyor mu; eksikler kapatılıyor mu? | Günlük kontrol formları, arıza kapanış kayıtları |
| Sürüş ve mola planlaması | Sefer planları makul sürüş süreleri, mola ve uyku ihtiyacı dikkate alınarak yapılıyor mu? | Sefer planları, takograf veya telematik verisi |
| Telefon politikası | Sürüş sırasında telefon kullanımına ilişkin yazılı ve bilinen bir kural var mı; yöneticiler sürücüyü sürüş sırasında aramıyor mu? | Yazılı politika, tebliğ kaydı |
| Alkol ve madde politikası | Alkol ve sürüş yeteneğini etkileyen madde ve ilaç kullanımına ilişkin açık bir politika var mı? | Yazılı politika, tebliğ kaydı |
| Kaza ve ramak kala raporlama | Kazalar ve ramak kala olaylar suçlama kaygısı olmadan bildiriliyor ve kök nedeni araştırılıyor mu? | Olay bildirim formları, kök neden analizleri |
| Kayıt ve gözden geçirme | Kaza, hasar, ceza ve eğitim verileri düzenli olarak yönetimle birlikte değerlendiriliyor mu? | Periyodik raporlar, toplantı tutanakları |
Kontrol listesindeki başlıkları uygulamaya dökmek
Sürücü seçimi ve yetkinlik
Sürücü belgesine sahip olmak, işin gerektirdiği araçla güvenli sürüş yapabilmek anlamına gelmez. Özellikle ağır vasıta, pick-up ya da römorklu araç tahsis edilecek çalışanlar için sahada yapılan bir sürüş değerlendirmesi, araç teslim kararına objektif bir dayanak sağlar. Bu konuda işe alımda sürücü değerlendirme hizmetimiz örnek bir yöntem sunar.
Eğitim
Etkili bir sürücü eğitimi genel İSG eğitiminin içine sıkıştırılmış birkaç slayttan oluşmaz. Tehlike öngörme, takip mesafesi, yorgunluk, dikkat dağınıklığı ve araç tipine özel riskler ele alınmalı, mümkünse gerçek trafikte uygulama ile desteklenmelidir. Eğitimin etkisi ön test ve son testle ölçülmeli ve kayıt altına alınmalıdır.
Araç bakımı ve günlük kontrol
Periyodik bakım yıllık ya da kilometreye bağlı bir plandır; günlük kontrol ise sürücünün her yola çıkışta yaptığı kısa bir muayenedir. Hangi maddelerin kontrol edilmesi gerektiğini günlük araç kontrolü listemizde ayrıntılı olarak anlattık.
Sürüş ve mola planlaması
Sürücüye yetişmesi imkânsız bir teslimat programı verip "hız sınırlarına uyun" demek çelişkili bir mesajdır. Sefer planları mesafe, trafik, yükleme-boşaltma süreleri ve molalar dikkate alınarak yapılmalı; uzun vardiyanın ardından uzun yol sürüşü ve gece sürüşü mümkün olduğunca azaltılmalıdır. Yorgunluk riskinin nasıl yönetileceğini sürücü yorgunluğu ve mikro uyku yazımızda bulabilirsiniz.
Telefon, alkol ve madde politikaları
Politikanın yazılı olması yeterli değildir; çalışana tebliğ edilmesi, yöneticiler tarafından da uygulanması ve ihlalde ne olacağının açık olması gerekir. Sürüş sırasında aranmaya cevap vermeyen sürücüyü eleştiren bir yönetici, yazılı politikadan daha güçlü bir mesaj verir.
Kaza ve ramak kala raporlama
Ramak kala olaylar, henüz kimse yaralanmadan riskleri görmenin en değerli kaynağıdır. Bildirim kolay olmalı ve suçlayıcı bir yaklaşımla karşılanmamalıdır. Kazalarda ise amaç kusurlu aramak değil, tekrarını önleyecek kök nedeni bulmaktır; bunun için yapılandırılmış bir kaza ve olay araştırması yöntemi kullanılabilir.
Kayıt tutma
Bir denetimde ya da kaza sonrasında işverenin "önlem aldık" diyebilmesi, kayıtlarla mümkündür. Eğitim katılım listeleri, test sonuçları, günlük kontrol formları, bakım kayıtları ve olay raporları düzenli ve erişilebilir biçimde saklanmalıdır. Dijital kayıt sistemleri bu yükü azaltır ve verinin analiz edilmesini kolaylaştırır.
ISO 39001 ile ilişkisi
İSG mevzuatı işverene genel bir çerçeve çizerken, ISO 39001 Yol Trafik Güvenliği Yönetim Sistemi standardı yol trafik riskini sistematik olarak yönetmek isteyen kuruluşlara yapılandırılmış bir yöntem sunar. Standart; liderlik, planlama, performans göstergeleri, iç denetim ve sürekli iyileştirme gibi başlıklarla yukarıdaki kontrol listesini bir yönetim sistemine dönüştürür. Ayrıntılar için ISO 39001 nedir yazımıza bakabilirsiniz.
İlk adım nereden atılmalı?
Yükümlülükleri karşılamanın en pratik başlangıcı, mevcut durumu dürüstçe görmektir: araç kullanan kaç çalışan var, son dönemde kaç kaza ve hasar yaşandı, kimler eğitim aldı ve risk değerlendirmesinde trafik ne kadar ayrıntılı ele alındı? Bu sorulara yanıt vermekte zorlanıyorsanız, filo güvenliği danışmanlığı kapsamında mevcut durum analizinden başlayarak eğitim, günlük araç kontrol uygulaması ve raporlama adımlarını işletmenize göre birlikte planlayabiliriz. Sürücülerinize yönelik eğitim tarafında ise defansif sürüş eğitimimiz teorik bölüm, gerçek trafikte birebir uygulama ve sürücü bazlı dijital raporla İSG kayıtlarınıza doğrudan girdi sağlar.