ISO 39001, kuruluşların yol trafiğiyle etkileşimlerinden doğan ölüm ve ağır yaralanmaları azaltmak için kurabilecekleri yol trafik güvenliği yönetim sisteminin şartlarını tanımlayan uluslararası standarttır.
ISO 39001 nedir?
ISO 39001, Uluslararası Standardizasyon Örgütü (ISO) tarafından yayımlanan Yol Trafik Güvenliği Yönetim Sistemi standardıdır. İlk olarak 2012 yılında yayımlanmıştır. Standart, bir kuruluşun yol trafik sistemiyle etkileşiminden kaynaklanan ölüm ve ağır yaralanmaları azaltmayı ve nihayetinde ortadan kaldırmayı hedefleyen bir yönetim sisteminin şartlarını tanımlar.
ISO 39001 bir ürün ya da sürücü sertifikası değildir. Tek başına "şu hızda gidin" ya da "şu eğitimi verin" demez. Bunun yerine kuruluşa, kendi yol trafik risklerini tanımlaması, hedef koyması, önlem alması, sonuçları ölçmesi ve sürekli iyileştirmesi için yapılandırılmış bir çerçeve sunar. ISO 9001 kalite yönetimi için, ISO 45001 iş sağlığı ve güvenliği için ne ise, ISO 39001 de yol trafik güvenliği için odur.
Standardın amacı ve temel yaklaşımı
ISO 39001'in arkasındaki düşünce, trafik kazalarını kaçınılmaz "kötü şans" olarak değil, yönetilebilir bir risk olarak görmektir. Standart kuruluşun etki alanına odaklanır: kuruluşun kontrol edebildiği ya da etkileyebildiği araçlar, sürücüler, yolculuklar, güzergâhlar, tedarikçiler ve hizmetler.
Bu yaklaşımın üç temel özelliği vardır:
- Sonuç odaklılık: Nihai hedef, ölüm ve ağır yaralanmaların azaltılmasıdır; tüm göstergeler bu hedefe hizmet eder.
- Sistem yaklaşımı: Kaza yalnızca sürücü hatasıyla açıklanmaz; araç, yol, planlama ve organizasyon da sistemin parçasıdır.
- Sürekli iyileştirme: Planla, uygula, kontrol et, önlem al (PUKÖ) döngüsüyle sistem her dönem daha iyi hale getirilir.
ISO 39001 kimler için uygun?
Standart, büyüklüğü, türü ve sektörü ne olursa olsun yol trafik sistemiyle etkileşimi olan her kuruluşa uygulanabilecek şekilde tasarlanmıştır. En çok ilgi gösteren kuruluş türleri şunlardır:
| Kuruluş türü | Yol trafik riskiyle ilişkisi |
|---|---|
| Lojistik, dağıtım ve taşımacılık firmaları | Ağır vasıta ve hafif ticari filoları, uzun mesafe ve gece sürüşü |
| Saha ekipleri araç kullanan şirketler | Satış, servis, bakım ve teknik ekiplerin günlük yolculukları |
| Personel servisi ve yolcu taşımacılığı işletenler | Çok sayıda yolcunun güvenliği |
| İnşaat, maden, enerji ve hazır beton sektörü | Saha içi araç trafiği, ağır ekipman, kamu yollarında ağır araç hareketi |
| Kamu kurumları ve belediyeler | Hizmet araçları, yol ve trafik altyapısı üzerindeki etki |
| Tedarik zincirinde yol güvenliği şartı koyan kuruluşlar | Taşeron ve tedarikçi taşıma hizmetleri |
Yönetim sisteminin yapısı
ISO 39001, ISO'nun yönetim sistemi standartlarında kullandığı yüksek seviye yapıyı izler. Bu sayede ISO 9001, ISO 14001 ve ISO 45001 gibi standartlarla benzer bölüm düzenine sahiptir ve entegre bir yönetim sistemi içinde uygulanabilir. Şartlar şu ana başlıklar altında toplanır:
| Bölüm | Kapsadığı konular | Pratikte ne anlama gelir? |
|---|---|---|
| Kuruluşun bağlamı | İç ve dış konular, ilgili tarafların beklentileri, sistemin kapsamı | Hangi araçlar, sürücüler, lokasyonlar ve faaliyetler kapsamda? Müşteriler, çalışanlar, mevzuat ne bekliyor? |
| Liderlik | Üst yönetimin taahhüdü, politika, roller ve sorumluluklar | Yol trafik güvenliği politikası yayımlanır, sorumlular atanır, yönetim kaynak ayırır. |
| Planlama | Risk ve fırsatlar, performans faktörleri, hedefler ve planlar | Mevcut durum analiz edilir, performans faktörleri seçilir, ölçülebilir hedefler konur. |
| Destek | Kaynaklar, yetkinlik, farkındalık, iletişim, dokümante bilgi | Sürücü ve yönetici yetkinlikleri tanımlanır, eğitimler planlanır, kayıtlar tutulur. |
| Operasyon | Operasyonel planlama ve kontrol, acil durumlara hazırlık | Araç seçimi ve bakımı, sefer planlaması, güzergâh riskleri, kaza sonrası müdahale süreçleri işletilir. |
| Performans değerlendirme | İzleme, ölçme, analiz, kaza ve olay incelemesi, iç denetim, yönetimin gözden geçirmesi | Göstergeler düzenli izlenir, kazalar araştırılır, sistem iç denetimle kontrol edilir. |
| İyileştirme | Uygunsuzluk, düzeltici faaliyet, sürekli iyileştirme | Tespit edilen eksikler için kök neden bulunur ve kalıcı önlem alınır. |
Performans faktörleri ve gösterge örnekleri
ISO 39001'in diğer yönetim sistemi standartlarından ayrılan en belirgin yanı, yol trafik güvenliğine özgü performans faktörleri üzerinde durmasıdır. Kuruluş, kendi risklerine göre hangi faktörleri izleyeceğini seçer ve bunlar için hedef belirler. Standart bu faktörleri genel olarak üç grupta ele alır: kuruluşun yol trafiğine ne kadar maruz kaldığını gösteren maruz kalma faktörleri, ölüm ve ağır yaralanmalar gibi nihai güvenlik sonuçları ve bu sonuçları etkileyen ara güvenlik performans faktörleri.
Bir filo için örnek gösterge kategorileri şöyle olabilir:
| Kategori | Örnek gösterge |
|---|---|
| Maruz kalma | Toplam kat edilen km, sefer sayısı, gece sürüşü oranı, araç tipi dağılımı |
| Hız | Hız sınırı aşım olayları, güzergâh bazlı hız uyumu |
| Emniyet kemeri | Kemer kullanım oranı (sürücü ve yolcular) |
| Sürücü yetkinliği | Eğitim almış sürücü oranı, işe alımda sürüş değerlendirmesi yapılanların oranı |
| Araç güvenliği | Güvenlik donanımı standardı, bakımı zamanında yapılan araç oranı, günlük kontrol tamamlama oranı |
| Yorgunluk ve dikkat | Sürüş ve mola planına uyum, kamera ile tespit edilen yorgunluk ve telefon olayları |
| Alkol ve madde | Politika ve kontrol uygulamalarına uyum |
| Güzergâh ve yolculuk planlaması | Risk analizi yapılmış güzergâh oranı, planlı yolculuk oranı |
| Kaza sonrası müdahale | Olay bildirim ve inceleme süreçlerinin işletilmesi |
| Nihai sonuç | Ölümlü ve ağır yaralanmalı kazalar, km başına kaza oranı |
Tablo yalnızca örnek niteliğindedir; her kuruluş kendi faaliyetine ve verisine uygun göstergeleri seçmelidir. Göstergelerin nasıl hesaplanacağına ilişkin pratik bir yaklaşımı filoda kaza oranını düşürme programı yazımızda anlattık.
Belge almadan da faydalanılabilir mi?
Evet. ISO 39001'in şartlarını bir rehber olarak kullanıp belgelendirmeye gitmeden de yol trafik güvenliği yönetimini yapılandırmak mümkündür. Birçok kuruluş için makul bir yol şudur: önce standardın mantığıyla mevcut durumu analiz etmek, temel göstergeleri ölçmeye başlamak ve en yüksek riskli alanlarda önlem almak; sistem olgunlaştıkça belgelendirmeye karar vermek. Standardın kuruluşa sağladığı başlıca faydalar şunlardır:
- Dağınık uygulamaların (eğitim, bakım, kamera, ceza takibi) tek bir sistemde toplanması,
- üst yönetimin yol güvenliğini ölçülebilir hedeflerle takip etmesi,
- müşteri ve ihale süreçlerinde yol güvenliği yönetiminin kanıtlanabilmesi,
- tedarikçi ve taşeron taşıma hizmetleri için ortak bir beklenti dili oluşması,
- kaza ve olaylardan sistematik olarak ders çıkarılması.
Belgelendirme süreci nasıl işler?
ISO 39001 belgesi, kuruluşun yönetim sistemini akredite bir belgelendirme kuruluşuna denetletmesiyle alınır. Türkiye'de belgelendirme kuruluşlarının akreditasyonu TÜRKAK tarafından yapılır; uluslararası akreditasyon kuruluşlarınca akredite edilmiş kuruluşlar da hizmet verebilir. Belge alırken belgelendirme kuruluşunun ISO 39001 kapsamında akredite olup olmadığını kontrol etmek önemlidir. Süreç genel olarak şu adımlardan oluşur:
- Mevcut durum (boşluk) analizi: Kuruluşun hâlihazırda yaptıkları ile standardın şartları karşılaştırılır.
- Kapsamın ve politikanın belirlenmesi: Hangi lokasyonların, araçların ve faaliyetlerin kapsamda olacağı netleştirilir; üst yönetim politikayı onaylar.
- Risklerin ve performans faktörlerinin belirlenmesi: Kaza verileri, güzergâh riskleri ve sürücü profilleri analiz edilir; göstergeler ve hedefler konur.
- Süreçlerin kurulması ve dokümantasyon: Sürücü seçimi, eğitim, araç yönetimi, yolculuk planlaması ve olay yönetimi süreçleri tanımlanır.
- Uygulama ve kayıt: Sistem belgelendirme öncesinde bir süre işletilir ve kanıt oluşturacak kayıtlar tutulur.
- İç denetim ve yönetimin gözden geçirmesi: Sistem kuruluş içinde denetlenir, eksikler kapatılır.
- Belgelendirme denetimi: Genellikle iki aşamada yapılır; ilk aşamada sistemin hazırlığı ve dokümantasyonu, ikinci aşamada sahadaki uygulaması değerlendirilir.
- Gözetim ve yeniden belgelendirme: Belge, belgelendirme döngüsü boyunca periyodik gözetim denetimleri ile sürdürülür ve döngü sonunda yeniden belgelendirme yapılır.
ISO 39001 kurarken sık yapılan hatalar
- Belgeyi amaç haline getirmek: Doküman üretmeye odaklanıp sahadaki davranışı değiştirmemek.
- Veri olmadan hedef koymak: Başlangıç ölçümü yapılmadan konan hedefler anlamsız kalır.
- Sistemi yalnızca filo birimine bırakmak: Satın alma, operasyon, İK ve İSG birimlerinin katılımı olmadan süreçler kâğıtta kalır.
- Tedarikçileri kapsam dışı tutmak: Taşıma hizmeti alınan firmaların riskleri de kuruluşun etki alanındadır.
- Kaza incelemesini yüzeysel yapmak: "Sürücü dikkatsizliği" tespitiyle kapatılan olaylar sisteme öğrenme sağlamaz.
İSG yönetimi ile ilişkisi
Türkiye'de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu işverene risk değerlendirmesi ve çalışan eğitimi gibi yükümlülükler getirir. İşi gereği araç kullanan çalışanlar için trafik riski bu yükümlülüklerin bir parçasıdır. ISO 39001, bu yasal çerçevenin yerine geçmez; ancak trafik riskini yönetmek için çok daha ayrıntılı ve ölçülebilir bir yöntem sunar. Yasal yükümlülüklerin pratik karşılığı için şirket araçlarında İSG yükümlülükleri yazımıza bakabilirsiniz.
Yönetim sisteminize veriyle destek
ISO 39001'in başarısı, doğru ve düzenli veriye dayanır. Better Way Akademi olarak kuruluşların yol trafik güvenliği yönetim sistemine eğitim, ölçüm ve yol risk analizi verisiyle destek oluyoruz: sürücü eğitimlerinde dijital ön/son test ve sürücü bazlı performans raporu, sahada tespit edilip haritalanan güzergâh riskleri için yol risk analizi raporu ve filonun mevcut durumundan başlayan eylem planları için filo güvenliği danışmanlığı. Bu çıktılar, standardın performans değerlendirme ve dokümante bilgi şartlarında doğrudan kullanılabilir. Sistem kurulumu ya da mevcut sisteminizin güçlendirilmesi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.